Ik zoek al een tijd naar één man en vind hem niet: Hans Hoenen, genoemd in één regel achterin een Nederlands distilleerboek, bij een manier om olie uit jeneverbessen te halen — hij zou het "binnen Reesz dickmaels ende op meer Plaetsen" gedaan hebben. Geen doopboek, geen gilde, geen akte, geen tweede vermelding. Rees (hertogdom Kleef, in 1945 vrijwel weggevaagd) levert langs de gewone weg niets op. Dus keek ik naar wat er omheen staat.

Het Duitse spoor

Rees ligt aan de verkeerde kant van de rivier om iets anders te doen dan Duits te gaan kijken. Zo kwam ik bij een boek van Michael Bapst von Rochlitz, Juniperetum (Eisleben 1605) — een heel boek over jeneverbes, geschreven door een dominee in Mohorn, geen arts, geen stoker. Hij las in de uren die zijn ambt hem liet, schreef over wat hem beviel of bruikbaar leek, en maakte daar boeken van. Of dat een bezwaar is, weet ik eigenlijk niet goed, iemand die overschrijft noteert soms juist wat een vakman te vanzelfsprekend vindt om op te schrijven.

Hij geeft de watermethode met exacte maten: bessen gekneusd in een koperen bak, water erover, een nacht laten staan, in de blaas, een brandend stokje onder de lepel om het vuur zacht te houden. Zag er eerst uit als gewoon Duitse praktijk langs de Rijn.

Twee dingen zetten daar een streep door. Eén: Bapst stierf in 1603, het boek kwam pas in 1605 postuum uit via Joachim Tancke, en van Tancke is niet te bepalen hoeveel hij er zelf aan toegevoegd heeft. Twee: Conrad Khunrath drukte in 1594 in Schleswig hetzelfde hoofdstuk, punt voor punt — en Khunrath staat gewoon in Bapsts eigen bronnenlijst. Dus geen twee onafhankelijke getuigen van een gangbare praktijk, maar één tekst met een afschrift, elf jaar ertussen.

Terug door de drukken

Terug naar Hermanni zelf, met een correctie op mezelf: de Hoenen-passage is niet pas in 1605 bijgekomen, zoals ik eerder dacht.

• 1597, Den Haag — Hoenen staat erin.
• 1581, Rees — óók erin, en gedrukt in de stad die het hoofdstuk zelf noemt. Dertien jaar vóór Khunrath, vierentwintig vóór Bapst.
• 1570, Antwerpen, Guilliam van Paris, Gulden Pellicaen. Hier houdt het op. Hoofdtekst, het ongenummerde brandewijnhoofdstuk, Hermanni's afscheid — Aldus willen wi hier mede dye Const des Wijn brandens besluyten … Gode sy prijs inder eewicheyt. Amen — dan worden enkele van de recepten toegevoegd die in de 1581, 1597 en 1605 variant staan maar het stopt voor de Een ander Maniere / om der Wacholder Oly te crijghen / een beter maniere met weynich costen. Alst Meester Hans Hoenen dickmaels binnen Reesz ghedaen heeft / ende op meer Plaetsen.
• 1566, Antwerpen, Jan Roelants. De inhoudsopgave, dan FINIS, dan de drukkersregel. Daarna niets meer. Geen extra recepten zoals 1570 en later hebben.

De drukkersregel van die Antwerpse druk geeft de dag: den Veerthiensten dach in Augusto. Gedrukt in de Cammerstrate, in onser Liever Vrouwen Thoren. Te koop op onser Liever Vrouwen Kerckhof, onder den grooten Thoren. Vier dagen daarvoor was bij Steenvoorde de Beeldenstorm begonnen. Zes dagen daarna bereikte die Antwerpen, en het eerste wat eraan ging was precies die kerk. Het boek komt dus klaar in de schaduw van die toren en wordt verkocht op het kerkhof eronder, en een kleine week later ligt daar iets heel anders.

• 1552, Antwerpen, 18 november — de vroegste zetting die ik nu hard kan dateren (drukkersregel gevonden in het exemplaar van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience). Ook hier geen Hoenen.

Conclusie: Hoenen zit niet in het origineel van Hermanni. Waar hij vandaan komt, weet ik niet — wat ik wel weet is dat hij in de druk pas opduikt op het moment dat het boek zelf in Rees wordt gezet, in 1581. Kanttekening daarbij: "dickmaels" staat al in de verleden tijd — de periode waarin hij feitelijk actief was, kan decennia eerder liggen.

De bedriegers, en wat er niet staat

Hermanni waarschuwt in alle drukken tegen "bedrieghers" die wijn vervalsen met wijndroesem of biergist. Die passage staat nu op zes gedateerde punten: 1552, 1557, 1566, 1570, 1581, 1605. Op geen van de zes  staat graan.

Dat is meer dan toeval: Delft verbiedt graanstoken in 1590, Haarlem in 1593, Brussel rond 1601 — negen, twaalf en twintig jaar na de Rees-druk van 1581, en dat is bovendien buiten alle drie die rechtsgebieden, in het hertogdom Kleef. 1570 en 1581 zijn drukken waarvan aantoonbaar is dat er wél aan gewerkt is — er wordt een heel appendix aangehangen, met in 1581 een eigen aankondiging. Een drukker die het boek openlegt en materiaal toevoegt, laat de bedrogenlijst met rust. Geen reden gezien om graan toe te voegen.

Kanttekening: de opsomming eindigt op "en dier ghelijcken onreynicheyt" — een open lijstje, geen gesloten. En een ander soort boek, Estienne & Liébault's Veltbouw (Amsterdam 1594), noemt brandewijn van wijndroesem of bier heel gewoon, zonder de morele lading van Hermanni. Wat bij de één bedrog heet, is bij de ander gewoon vakwerk.

De woorden voor jeneverbes

Bij Grimm (het woordenboek-instituut — dit trefwoord is van 1922, niet van de broers zelf) staan minstens vier namen voor hetzelfde goedje: Wacholder (Rijnland/Westfalen), Kranewitt (Beieren/Oostenrijk), Machandel (Nederduitse kust), en het Romaanse genever. Taalgrens en productiegrens vallen niet samen.

Belangrijkste vondst: Grimm verwijst naar de Teuthonista van Gerard van der Schueren — samengesteld in Kleef, gedrukt 1477 — met de vormen wekelerberen en weckelberen. Dezelfde streek als Rees, een eeuw eerder, 122 jaar vóór Kiliaan. Ik heb dat boek zelf niet gezien; dit is Grimm die het citeert, en een andere Grimm-verwijzing die ik wél heb nagelopen bleek 14 tot 25 bladzijden mis te zitten.

Wat ik zocht en niet vond: een gedateerde Duitse vermelding van Wacholder als naam voor de drank, ouder dan de Nederlandse. Grimm noemt die betekenis wel, maar zonder citaat, jaartal of vindplaats, in een artikel dat verder overal citeert. Een apart trefwoord Wacholderbranntwein staat er niet in. Dat bewijst niets — een woordenboek is geen taalgebruiksonderzoek, dit trefwoord is van 1922, en een ongedateerde glosse zegt alleen dat de betekenis ooit bestond — maar het is wel de uitkomst van de hele omweg: het juiste naslagwerk geeft aan Duitse kant geen enkele gedateerde drankbetekenis.